Doskonale rozumiem to, że nikt nie lubi być rozpytywany, badany, mierzony ani pod żadnym względem testowany, szczególnie gdy sprawa dotyczy tak wrażliwego tematu jak transseksualność. Dowód z opinii biegłego jest jednak bardzo ważny, ponieważ tylko ta opinia unaoczni sądowi – który nie jest i nie musi być specjalistą z dziedziny medycyny – znaczenie Twoich akt medycznych. Jak już wspominałem wcześniej, niewniesienie wniosku o opinię biegłego może prowadzić do przedłużenia lub nawet przegrania całości sprawy.

Na czym polega rola biegłego?

Biegły ma pomóc sądowi zrozumieć informacje medyczne wymagające specjalistycznej wiedzy

Wbrew obiegowej opinii, biegły nie ma za zadanie stwierdzić, czy jesteś osobą transseksualną czy nie. To zrobił już Twój lekarz prowadzący. Biegły nie ma też za zadanie stwierdzić, jakiej jesteś płci. Biegły ma przetworzyć dane zawarte w aktach sprawy i dokumentacji medycznej w taki sposób, by móc sądowi – który nie jest zorientowany w sprawach medycznych – udzielić odpowiedzi na te dwa pytania. Kompletną bzdurą jest więc teza, że biegły ma postawić diagnozę albo – w trakcie jednorazowego badania i tylko na jego podstawie – stwierdzić, jakiej  jesteś płci.

Biegły ma pomóc sądowi zrozumieć informacje medyczne wymagające specjalistycznej wiedzy (czyli takiej, jakiej nie należy oczekiwać od przeciętnego absolwenta liceum). Nawet gdyby sąd posiadał taką wiedzę, to i tak nie mógłby z niej skorzystać, gdyż jest to wiedza specjalistyczna, która ma podlegać ocenie sądu, a nie od sądu pochodzić. Sąd jest organem, który zna prawo i zestawia ze sobą konkretne okoliczności. Złóż więc wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego seksuologa. (Tak, wiem, że się powtarzam. To naprawdę bardzo ważne, żebyś to zrobił).

Jak się zachowywać podczas badania?

Na badania przyjdź w wyznaczonym terminie. Jeżeli nie przyjdziesz, sąd w najgorszym wypadku pominie opinię biegłego i – nie mając materiału dowodowego – albo oddali powództwo (przegrasz, bo to Twoim obowiązkiem jest udowodnić, że jesteś pewnej płci), albo nakaże doprowadzić Cię na badania. Oczywiście nie obejmuje to sytuacji losowych, takich jak choroba lub pogrzeb albo spóźnienie pociągu. Pamiętaj jednak o tym, że zawsze powinieneś zadzwonić do biegłego i umówić się na inny termin.

Nie spóźnij się, ubierz się normalnie i niewyzywająco. Nie prowokuj dyskusji na temat Twojego odbioru samego siebie. Mów o tym, ale nie reaguj agresją na głupie lub nadmiernie dociekliwe pytania. Jednym z najważniejszych zadań biegłego jest zebranie wywiadu seksuologicznego, co oznacza m.in. wiele pytań o Twoje doświadczenia seksualne na przestrzeni wielu lat, a także wzorce wyniesione z domu, relacje z rówieśnikami, oczekiwania co do związków itd. Wiele z tych informacji biegły znajdzie w aktach sprawy, ale prawie na pewno będzie chciał usłyszeć je z Twoich ust. Dlatego cierpliwie wyjaśniaj wątpliwości biegłego i staraj się na wszystko spokojnie odpowiedzieć.

Biegły sądowy specjalizuje się w rozpoznawaniu i radzeniu sobie z sytuacjami kłamstw, niedomówień, manipulacji i oszustw

Rozwiązując testy, odpowiadaj zgodnie z prawdą, a nie według utartych przesądów czy też podpowiedzi ludzi ze stron internetowych i for. Jeśli będziesz kierować się podpowiedziami innych (lub kozakować, celowo obalając przesądy), możesz doprowadzić do tego, że wynik będzie niemiarodajny, a biegły nie będzie w stanie wydać prawidłowej opinii. Możesz również doprowadzić do tego, że biegły wykryje, że mataczysz podczas testu i dojdzie do przekonania, że skoro mataczysz, to masz do tego powód, a więc tak naprawdę sam masz ogromne wątpliwości co do własnej płci. W takim wypadku sprawa wydaje się przegrana: biegły wyda opinię negatywną lub wręcz odstręczającą sąd od wydania orzeczenia na Twoją korzyść.

Pamiętaj, że biegły sądowy specjalizuje się w rozpoznawaniu i radzeniu sobie z sytuacjami kłamstw, niedomówień, manipulacji i oszustw. Biegły sądowy – jeśli jest wprawny, a tylko takich wybierają do opinii w sprawach o ustalenie płci – ma na pęczki kłamców, mitomanów i niewinnych ludzi, którzy jednakowoż nie mówią mu prawdy. Dysponuje on również wieloma narzędziami ułatwiającymi mu zorientowanie się, że próbujesz nim manipulować. Biegły wyrabia sobie opinię już na etapie lektury akt sprawy, ale to spotkanie z Tobą zadecyduje o jej konkretnym kształcie. Biegły musi umieć odróżnić konfabulacje od rzeczywistości i najczęściej wychodzi mu to całkiem dobrze. Tylko wtedy bowiem może wydać prawidłową opinię.

Nie można przyjąć, że biegły jest niczym dziecko we mgle, związany jedynie tym, co mu powiesz. Testy mają bardzo wiele ukrytych mechanizmów umożliwiających ocenę nie tylko Twojej osobowości i postaw życiowych, ale również nastawienia do badania. Próbując celowo wypaść neutralnie lub szczególnie przekonująco, prawie na pewno wpadniesz w pułapkę i zademonstrujesz wrogość wobec badania lub niepewność co do jego wyniku.

Podczas badania nie buduj nadmiernego dystansu, ale też nie spoufalaj się z biegłym i nie szukaj w nim sojusznika. Nie masz powodu, by to robić. Biegły jest specjalistą i jeśli tylko dojdzie do przekonania, że jesteś osobą transseksualną, na pewno napisze to w opinii. Sam biegły musi natomiast dystansować się od osoby badanej, gdyż jedynie to gwarantuje jego bezstronność. Wobec tego nie dziw się, że może on być oschły i z pozoru nie wykazywać zainteresowania tym, co do niego mówisz. Pamiętaj o tym, że nie idziesz na badanie biegłego po to, by odegrać scenkę pod tytułem Naprawdę Jestem Trans (Wersja 53), ale po to, by specjalista skonfrontował dokumentację z rzeczywistością. Nie uważaj też, że Ty płacisz za opinię biegłego. Płaci za nią sąd. Ty sądowi te koszty zwracasz. To nie jest Twój pracownik.

Podsumowując, współpracuj z biegłym tak, by całość badania przebiegła szybko, sprawnie i nie pozostawiła nic niewyjaśnionego. Rozmawiaj z biegłym, zadawaj mu pytania, ale wiedz, że na sporządzenie opinii potrzebuje on czasu. To normalne.

Koszty i inne informacje praktyczne

Jeżeli zdarzy się tak, że biegły pozostawi Cię pod opieką współpracowników bądź studentów, wiedz, że Twoje badanie musi się odbyć, a w ocenie biegłego jest ono po prostu mało potrzebne, bo to w końcu z analizy dokumentów wynika najwięcej.

Opinię dostaniesz z sądu pocztą lub zostanie ona doręczona na rozprawie. Przeczytaj ją i gdy coś Ci w niej nie odpowiada, napisz zastrzeżenia do sądu z ponownym wnioskiem o wezwanie biegłego na rozprawę.

Koszt opinii biegłego to zwykle około 1000 zł. Tak, to sporo, ale nie za przełomową formalność w życiu. Gdy jednak koszt ten będzie zbyt wysoki, zasugeruj sądowi na rozprawie – PO przesłuchaniu biegłego – że koszt opinii mógłby być niższy, bo na przykład nie wydaje Ci się prawdopodobne by biegły robił coś pięćdziesiąt godzin.

Niejednoznaczna opinia i co dalej?

W przypadku niejednoznacznej opinii (np. kiedy biegły potwierdza Twój transseksualizm, ale wyraża wątpliwości, czy aby na pewno ustalenie Twojej płci już teraz jest dobrą decyzją i zaleca Ci odbycie terapii lub dłuższe funkcjonowanie w roli płciowej zgodnej z Twoją tożsamością) możesz albo wnieść o zawieszenie postępowania i poddać się zaleceniom biegłego, a następnie poddać ponownym badaniom, albo wystąpić o przeprowadzenie opinii przez kolejnego biegłego, albo też – za zgodą pozwanych – cofnąć pozew bez zrzeczenia się roszczenia.

Pierwsze wyjście sprawi, że w ramach przewodu sądowego dostaniesz czas na poddanie się terapii i przeprowadzenie uzupełniającej opinii biegłego. Drugie – że sąd może wyznaczyć kolejnego biegłego, który Cię zbada. (Uwaga. Nowy biegły będzie miał dostęp do opinii swojego poprzednika). Trzecie wyjście to cofnięcie pozwu, które pozwoli złożyć go ponownie wtedy, gdy zrobisz porządek w papierach i w swoim życiu. Tu wybór należy do Ciebie.

W przypadku gdy nie zdecydujesz się na żadną z powyższych opcji lub sąd odmówi zawieszenia postępowania albo powołania kolejnego biegłego, a Ty nie cofniesz pozwu, musisz liczyć się z wyrokiem oddalającym Twoje powództwo. Oznacza to przegraną. (Na pewno jeśli chodzi o skutek ex tunc – czyli że od początku Twojego życia jesteś płci, z którą się identyfikujesz. Takiego wyroku już nigdy nie uzyskasz. Wciąż będziesz mieć szansę uzyskać wyrok ze skutkiem ex nunc – czyli że jesteś kobietą/mężczyzną od daty uprawomocnienia wyroku – ale konsekwencją będzie trudność na przykład w zmianie dyplomów uzyskanych wcześniej, ponieważ w momencie ich wydania wszystko się zgadzało, i zabranie podstaw do ich wymiany).

W przypadku cofnięcia pozwu to Ty przegrywasz sprawę i płacisz koszty. Chyba że zostałeś z nich wcześniej zwolniony, ale w takiej sytuacji nie liczyłbym na zwolnienie kolejnym razem.